Ana içeriğe atla
Semih Uzunoğlu

Erişilebilirlik testine dön

Erişilebilirlik testi neden gerekli?

Bir sipariş formunu sonuna kadar doldurdum. Ad, adres, telefon, kargo seçimi, hepsi tamamdı. Son adımda ekran okuyucum yalnızca "düğme" dedi. Düğmenin adı yoktu. Tahmin ederek bastım, sayfa yenilendi, siparişin verilip verilmediğini anlayamadım. Sekmeyi kapattım ve aynı ürünü başka bir yerden aldım.

O satıcı beni kaybettiğini hiçbir zaman öğrenmedi. Raporlarında yalnızca bir terk edilmiş sepet vardı. Aşağıda, o satıcının neden öğrenemediğini ve nasıl öğrenebileceğini anlatıyorum.

Kaybettiğiniz ziyaretçiyi göremezsiniz

Bir site erişilemez olduğunda kimse şikayet etmez. Ziyaretçi sayfayı kapatır ve gider. İstatistik panelinde bunun bir adı yoktur, yalnızca yüksek çıkış oranı ya da tamamlanmayan form olarak görünür. Nedenini ancak o sayfayı o ziyaretçi gibi kullanan biri söyleyebilir.

Erişilebilirlik testi tam olarak bunu yapar. Sitenizi, onu farklı biçimlerde kullanan insanların yerine geçerek dener ve nerede takıldıklarını yazar. Amaç sitenize puan vermek değildir. Amaç, sizin hiç göremeyeceğiniz bir ziyaretçi grubunun nerede durduğunu göstermektir.

Kimler etkileniyor

Erişilebilirlik denince çoğu kişi yalnızca görme engellileri düşünür. Gerçekte etkilenen grup çok daha geniştir.

Ekran okuyucu kullananlar

Ekran okuyucu, sayfadaki yazıyı ve öğelerin rollerini sesli okur. Bir düğmenin adı yoksa, bir görselin açıklaması yoksa ya da bir form alanı neyin alanı olduğunu söylemiyorsa kullanıcı bunu tahmin etmek zorunda kalır. Tahminle sipariş verilmez, para gönderilmez, randevu alınmaz.

Klavyeyle gezenler

Fare kullanamayan ya da kullanmak istemeyen biri Tab tuşuyla ilerler. Açılır menüsü yalnızca fareyle üzerine gelince açılan bir site, bu kişi için menünün yarısı yok demektir. Odak çerçevesi görünmeyen bir sayfada ise klavye kullanıcısı o an nerede olduğunu bilemez.

Az görenler ve renkleri ayırt edemeyenler

Ekranı büyüterek okuyan biri için küçük, düşük kontrastlı gri yazı okunmaz hale gelir. Hata mesajını yalnızca kırmızı renkle gösteren bir form, kırmızıyı yeşilden ayıramayan ziyaretçiye hiçbir şey söylemez.

İşitme güçlüğü olanlar

Altyazısı olmayan bir tanıtım videosu, bu ziyaretçi için boş bir kutudur. Sesli olarak verilen tek bilgi, örneğin bir kampanya koşulu, onun için yoktur.

Hareket ve ince motor sorunu yaşayanlar

Küçük bir "kapat" simgesine isabet ettirmek titreme yaşayan biri için zor olabilir. Sürükleyerek yapılan işlemler, örneğin bir kaydırıcıyı çekip fiyat aralığı seçmek, tek parmakla ya da sesli komutla çalışan kişiler için engel olabilir.

Okuma ve dikkat güçlüğü yaşayanlar

Disleksisi olan biri için sıkışık satır aralığı ve uzun, sürekli ortalanmış paragraflar yorucudur. Kendiliğinden dönen bir slayt gösterisi ise dikkati dağıtır ve okumayı bölebilir.

Geçici durumdaki herkes

Kolu alçıda olan biri, güneş altında telefon ekranına bakan biri, bir elinde bebek taşıyan biri, yavaş bağlantıda sayfayı yarım yüklenmiş gören biri geçici olarak bu gruplara girer. Erişilebilir bir site bu insanlar için de daha rahat çalışır.

Bir ekran okuyucu kullanıcısı sayfayı nasıl görür

Gören biri sayfaya bir bakışta başlığı, menüyü ve ana içeriği ayırt eder. Ekran okuyucu kullanan biri ise sayfayı sırayla dinler ya da başlıklar ve bağlantılar listesi üzerinden gezer. Sayfada hiç başlık yoksa bu kişi içeriğin başına ulaşmak için menüdeki elli bağlantıyı tek tek dinlemek zorunda kalır. Her sayfada.

İyi kurulmuş bir sayfada ise bir tuşla başlıklar arasında atlayabilir, ana içeriğe doğrudan inebilir, formda alanlar arasında etiketleriyle dolaşabilir. Aynı sitenin iki hâli arasındaki fark, kodun nasıl yazıldığından başka bir şey değildir.

Somut hatalar, somut kayıplar

Teoriyi bırakıp gerçek sitelerde sık gördüğüm durumlara bakalım.

Adı olmayan düğmeler ve bağlantılar

Yalnızca simgeden oluşan bir sepet düğmesi, kodunda metin ya da etiket yoksa ekran okuyucuda "düğme" olarak okunur. Aynı şey arama simgesi, menü simgesi ve sosyal medya bağlantıları için de geçerlidir. Bir sayfada böyle on düğme varsa kullanıcı on kez tahmin yürütür.

"Devamını oku" bağlantıları

Bir haber listesinde yirmi kez "Devamını oku" yazıyorsa, ekran okuyucu kullanıcısı bağlantı listesini açtığında yirmi aynı ifade görür. Hangisinin hangi habere gittiğini ayırt edemez. Bağlantıyı, hangi başlığa ait olduğunu söyleyecek biçimde kurmak çoğu zaman yarım saatlik iştir.

Form hataları

Zorunlu bir alanı boş bırakıp gönderdiğinizde sayfa kırmızı bir çerçeve çıkarıyorsa ama bunu yardımcı teknolojiye bildirmiyorsa, ekran okuyucu kullanıcısı formun neden gönderilmediğini anlamaz. Düğmeye tekrar tekrar basar, sonunda vazgeçer. Hata mesajının hangi alana ait olduğunu söylemesi ve sayfa başında bir özetin bulunması bu durumu çözer.

Açılan pencereler

Çerez bandı, indirim penceresi, canlı destek kutusu gibi yüzeyler çıktığında klavye odağı arkadaki sayfada kalabiliyor. Kullanıcı pencerenin açıldığını bile fark etmeden arkadaki içerikte dolaşıyor. Tersi de olur: pencere kapatıldığında odak sayfanın başına atlar ve kişi kaldığı yeri kaybeder. Bu iki hata, otomatik araçların çoğunlukla göremediği türdendir.

Kontrast

Açık gri zemin üzerinde daha açık gri bir ipucu yazısı tasarımcının gözüne şık görünür. Az gören biri içinse yazı yoktur. Kontrast oranı ölçülebilen bir şeydir ve düzeltmesi çoğu zaman tek bir renk değerini değiştirmekten ibarettir.

Doğrulama kutuları

Resimdeki harfleri yazdıran ya da küçük görselleri seçtiren doğrulamalar, ses seçeneği yoksa ya da ses seçeneği de zor çalışıyorsa, görme engelli kullanıcıyı formun önünde bırakır. Üyelik ve iletişim formlarında bu, doğrudan müşteri kaybıdır.

Küçük bir örnek

Diyelim ki bir diş kliniğinin randevu sayfası var. Tasarım güzel, takvim şık. Takvimdeki günler birer küçük kutu ve her kutu bir div olarak yazılmış. Fareyle tıklayınca çalışıyor.

Klavyeyle gezen biri bu takvime Tab ile hiç giremez, çünkü kutular odak almaz. Ekran okuyucu kullanan biri ise takvimde "15" gibi sayılar duyar ama bunun hangi ay olduğunu, günün dolu mu boş mu olduğunu öğrenemez. Telefonla arayabilir elbette. Ama saat gece on bir ve randevuyu internetten almak istiyor. Başka bir kliniğin sitesine geçer.

Klinik bu kaybı hiçbir raporda göremez. Düzeltmek ise takvim kutularını düğme olarak yazmak, her birine "15 Mart, dolu" gibi bir ad vermek ve oklarla gezinmeyi eklemekle mümkündür. Hasta kaybı pahasına yıllarca bekleyen bir hatanın düzeltmesi çoğu zaman birkaç günlük iştir.

Sık duyduğum itirazlar

"Müşterilerimiz arasında engelli yok"

Olmadığını bilemezsiniz. Siteyi kullanamayan biri size bunu söylemez, sessizce başka yere gider. Müşteri listenizde engelli olmaması, sitenizin onları dışarıda bırakmış olmasının sonucu olabilir.

"Tasarımı bozar"

Erişilebilir site sade ve sıkıcı olmak zorunda değil. Odak çerçevesi, kontrast ve etiketler ince ayar işleridir. İyi bir tasarımcı bunları markanın diline uyarlar. Tasarımı bozan şey genellikle sonradan, aceleyle eklenen yamalardır.

"Sonra yaparız"

Sonraya bırakılan her şey birikir. Bir buton bileşeni erişilemez olarak yazıldıysa ve siteye elli sayfada kullanıldıysa, bir yıl sonra düzeltmek elli sayfayı yeniden sınamak demektir. Bileşeni baştan doğru yazmak ya da en azından yayına çıkmadan önce test ettirmek, düzeltmeyi bir bileşene indirir.

"Bir eklenti kurarız, hepsi çözülür"

Sayfanın üstüne eklenen ve tek tıkla her şeyi düzelttiğini söyleyen araçlara temkinli bakıyorum. Gerçek hatalar kodda durur ve ekran okuyucu kullanan biri onların çoğunda yine aynı engele toslar. Kendi deneyimim bu yönde, bu yüzden sitenizin kodunun düzeltilmesini öneririm.

İş sahibi için ne anlama geliyor

Erişilebilirlik bir iyilik değil, ürün kalitesinin bir parçasıdır. Etkisi en çok şu yerlerde görülür.

Ulaşabildiğiniz kişi sayısı. Sitenizi kullanamayan her ziyaretçi, tanıtımına para harcadığınız bir müşteridir. Bu kişiler aynı zamanda tavsiye eden, yakınlarına söyleyen insanlardır. Bir mağazayı ya da bankayı "uygulaması kullanılmıyor" diye bırakan bir kişi, bunu çevresine de söyler.

Hukuki ve düzenleyici zemin. Türkiye'de web siteleri ve mobil uygulamalar için erişilebilirlik yükümlülükleri artık yazılı bir çerçeveye bağlanıyor. Ayrıntıları erişilebilirlik mevzuatı yazısında anlattım. Kapsama giriyorsanız hazır olmak, son anda telaşa düşmekten ucuza gelir.

Arama motorları. Erişilebilirlik ile arama motoru uyumluluğu aynı işlerin bir kısmını ister. Doğru başlık sırası, anlamlı bağlantı metinleri, görseller için doğru açıklamalar, düzgün biçimlendirilmiş formlar ve sayfa dili bilgisi iki alanda da işe yarar. Erişilebilirlik çalışması yaptığınızda bunların çoğu kendiliğinden düzelir. Bunu bir garanti olarak değil, örtüşen alanlar olarak düşünmenizi öneririm.

Yazılımcı için ne anlama geliyor

Bu bölüm kod yazanlara. İş sahibiyseniz ekibinize ya da yazılım firmanıza bu başlığı göstermeniz yeterli.

Erişilebilirlik hatalarının büyük kısmı kod yazılırken önlenebilecek hatalardır. Düğmeyi düğme olarak yazmak, div ile düğme taklidi yapmamak, form alanlarına etiket bağlamak, başlıkları sırayla kullanmak. Bunlar sonradan eklenen bir katman değil, doğru işin ta kendisidir.

Sorun şu ki ekip büyüdükçe ve bileşenler çoğaldıkça aynı hata yüz farklı yerde tekrarlanır. Bir bileşen kütüphanesinde düzeltilmiş tek bir hata, yüz sayfayı birden düzeltir. Bu yüzden testi tasarım sistemi ve ortak bileşenler üzerinde yapmak, tek tek sayfaları kovalamaktan çok daha verimlidir.

Yeni bir sürüm çıkardığınızda eski hataların geri gelmesi de sık yaşanır. Bir kez yapılan test, o günkü durumu gösterir. Büyük bir tasarım değişikliğinden sonra yeniden bakmak gerekir.

Ne zaman test yaptırmalı

Her sitenin her gün teste ihtiyacı yoktur. Şu anlar testin en çok işe yaradığı anlardır.

  • Yeni site ya da yeni uygulama yayına çıkmadan önce, çünkü bu aşamada düzeltmek en ucuzdur.
  • Ödeme, üyelik, randevu gibi gelir getiren akışları yenilediğinizde.
  • Tasarımı ya da kullandığınız bileşen kütüphanesini değiştirdiğinizde.
  • Kamu kurumu, banka, e-ticaret gibi erişilebilirlik beklentisi olan bir alanda çalışıyorsanız ve uyum durumunuzu bilmiyorsanız.
  • Mobil uygulamanızı mağazaya yüklemeden önce.

Test ne verir, ne vermez

Test size, sitenizde hangi sayfalarda hangi engellerin bulunduğunu, bunların kimi etkilediğini ve nasıl düzeltilebileceğine dair ipuçlarını verir. Hataları önem sırasına koymanıza yardım eder. Geliştirici ekibinize doğrudan iş kalemi olarak aktarılabilecek bir liste çıkarır.

Test size sitenizin kusursuz olduğunu söyleyemez. Otomatik bir sistem hiçbir zaman garanti edilmiş bir yol değildir. Bir mevzuata uygunluk belgesi de değildir. Hukuki uyum sorusu için bir hukukçuya danışmanız gerekir.

Otomatik taramanın nerede bittiğini ve gerçek kullanıcı testinin nereden başladığını merak ediyorsanız, bunu ayrı bir yazıda ayrıntılı anlattım.

Erişilebilirlik testi sayfasına dönün ve sitenizin adresini girerek taramayı başlatın. İlgili yazı: otomatik tarama ile gerçek kullanıcı testi arasındaki fark.

İlgili yazılar